Umumi Mağazalar Türk A.Ş. (UMAT) Şirketi’nin kuruluşunu takiben ilk Şubesi Mersin’de açılmıştır.
"Umumi Mağazacılık" 1937 yılında, Ulu Önderimiz Mustafa Kemal ATATÜRKün emri ve talimatları ile kurulmuştur.
Memleketimizde, Türkiye Cumhuriyeti’nden önce Umumi Mağazacılık konusunda herhangi bir teşekkül yoktur. Mevzuatımızdaki bu eksikliği gören Cumhuriyet yönetimi, 1926 tarihli Ticaret Kanunu'na Fransızcasının kelimesi kelimesine Türkçe karşılığı olan "Umumi Mağaza" diye adlandırılan kuruluşlarla, Resepise ve Varant hakkında hükümler koymuştur.
1934 yılında toplanan Ticaret ve Sanayi Odaları kongresinde, Umumi Mağazalar kurulması tekrar gündeme getirilmiş ve İktisat Bakanlığı'nca gerekli çalışmalar yapılarak, Ticaret ve Sanayi Odaları, Ziraat Bankası, İş Bankası, Osmanlı Bankası, Sümerbank, Emlak ve Kredi Bankası, Türk Ticaret Bankası tarafından, Umumi Mağazaların faaliyet sahasına giren bütün işleri yapmak maksadı ile merkezi Ankara'da olmak üzere 30.04.1937 tarihinde UMAT - Umumi Mağazalar Türk A.Ş.’nin kurulmasına karar verilmiştir. Ticaret Siciline tescil olunarak 28.05.1937 tarihinde de T.C. Resmî Gazetede yayımlanmasıyla Şirketin kuruluşunu takiben ilk şube Mersin’de açıldı.
Bilahare sırasıyla İstanbul, İzmir, Samsun ve İskenderun'da şubeler kurularak faaliyete geçirilmiştir. Ancak ülkemizde Resepise-Varantın ticari önemi ve değerinin kâfi derecede tanıtılmaması, limanlardaki antrepoların Devlet tekeline alınması ve Bankaların depoculuk sahasına girmeleri gibi sebeplerle, Umumi Mağazacılık ülkemizde gelişerek uygulamaya geçilememiş, Şirketin mevcut depo alanlarında ardiye işi yapmak ve bazı iç-dış ticaret konularında faaliyetlerde bulunmak suretiyle 1980'li yıllara kadar gelinmiştir."
Mersin Silosu;
1952 yılından itibaren Ofis alım miktarlarının artmasına paralel olarak ürün muhafaza tesislerinin hacmi de hızlı bir şekilde artış gösterdi. Mersin 100 bin tonluk çelik butler silo da yine müteahhide 15.03.1955 tarihinde ihale edildi. Nafia Vekâleti liman sahasında bu inşaat için yer gösterdi.
1952 yılında Mersin’de TMO’ya verilmesi talep edilen 32 no.lu parselin verilmesi onaylandı.
01.10.1956’da bitmesi ve silonun 1957’de işletmeye açılması planlandı. Nitekim 1952 yılı sonunda muhtelif cins ve tipte Ofis mali muhafaza tesislerinin toplam hacmi 557.400 ton iken 1953 yılına kadar inşası ve tesisatı tamamlananlarla birlikte 974.320 tona yükseldi.
TMO’nun depo kapasitesinin ihtiyaç kapsamında yıllara göre sürekli artırılmasının yanında hububat alımları miktarında da yıldan yıla artış sağlandı. Depo ve siloların çelik olanları için gerekli malzemelerin çoğunluk itibarıyla yurt dışından getirildi. Nitekim 1951-1952 yılında M.S.A. (Marshall Yardımlarını tedvir etmek üzere kurulan (ECA) İdaresi 1951 takvim yılı sonunda lâğvedilerek yerine 1952 başlangıcından itibaren (MSA) Teşkilâtı ikame olunmuştur.) kredisi ile Amerika’dan 455 bin ton hacme sahip 355 adet portatif hangar malzemesi 1952 sonbaharında ülkeye gelmeye başladı ve sahil bölgelerinde temel inşaat ve montajları başlatıldı. 1952 yılında kadar 70 bin tonu, 1953 sonuna kadar da 361 bin tonu hizmete girdi. Kalan 24 bin 14 bin tonluk kısmının inşaatına başlandı kalanı da mevsim şartları sebebiyle 1954 yılında tamamlandı.
Bu dönemde yaptırılması düşünülen silolar içerisinde en büyük olanlar, Mersin (100 bin), Güvercinlik (60 bin), Haydarpaşa (34.500 ve 20 bin), İskenderun (20 bin), Ankara (7.500), Konya (8 bin), Diyarbakır (16 bin) tondur.
100 bin tonluk Mersin Silosunun inşa edileceği arsa denizden kazanılacaktı. Mersin Silosu İngiliz Simon Handling Engineers Şirketine ihale edildi. Şirketle 18 Aralık 1956 tarihinde Mersin Silosu projesinin makinelerini ve üst yapısını tasvip eden bir protokol yapıldı. Ancak silo için gerekli kazık çakma konusunda daha fazla araştırma yapılması gerekli oldu. Kazık işleminin doğru yapılmaması silonun ve makinelerinin doğru çalışmamasına sebebiyet vereceğinden bu iş için Avrupa’da toprak mekaniği üzerinde önde gelen Kopenhang’dan Prof. Brinch-Hansen ve Londra’dan Prof. Skempton görevlendirilerek, bu hocalarla Ofis memurlarının müzakere etmeleri sağlandı.
Mersin Silosu 1961’de hizmete girdi.
1950-1960’lı yıllarda hizmete alınan Mersin, İskenderun, Güvercinlik gibi büyük kapasiteli siloların önemli üniteleri zaman içinde PLC’li (ProgrammableLogic Control) otomasyon sistemleri ile teçhiz edilmiş durumdadır. Silo içerisinde bulunan hassas sensörler vasıtasıyla sıcaklık ile ilgili veriler bilgisayara iletilmekte, sıcaklığın standart değerler üzerine çıkmasıyla siloya bağlı havalandırmalar çalışarak hububatın sıcaklık derecesinin uygun değerlere düşürülmesi sağlanmaktadır.
Resepise;Türkçede “makbuz”, “teminat” anlamlarına gelir. Tacirler ve üreticiler tarafından teslim edilen ticaret mallarını belli bir ücretle koruyan umumi mağazaların mal sahiplerine verdikleri çifte belgeye “resepise-varant” denir. Makbuz senedi ve rehin senedi adı verilen bu çifte belge, umumi mağazalar tarafından buralara konan ticari mallar karşılığında mal sahiplerine verilir. Her ne kadar resepise-varant birlikte verilirse de, bunların fonksiyonları ve hukuki geçerlilikleri ayrıdır. Resepise - varant, önce bir malın umumi mağazaya teslim edildiğini gösterir. Bu belgeden, malın sahibi, cinsi, miktarı ve diğer nitelikleri tespit edilebilir. Yine bu belge, sahibine mallarını kolayca satmaya da ihtiyacı oldukça rehin ederek para alma imkânını verir.
TMO, 1953 Onaltıncı Hesap Devresi..., s.25; TMO, 1954 Yılı Onyedinci Hesap Devresi…, s.36 vd.
TMO, 1957 Yılı Yirminci Hesap Devresi…, s.37-38.
Simon Handling Engineers Limitet Şirketinin TMO Genel Müdürlüğüne 11 Ocak 1957 tarihli yazısı.
Toprak Mahsulleri Ofisi Tarihçesi 1938-2018 Doç. Dr. Seyfi YILDIRIM, Ankara 2019.